Hitzaurrea

I. Kanbio-letrari, txekeari eta zor-agiriari buruzko antolamendua Genevako legedi uniformera moldatzeak badakar erreforma hain neurri handian behar duen gure Merkataritza Zuzenbidea berritzeko urrats erabakigarria ematea. Beharrizan hori merkataritza-antolamenduaren beste sektore batzuetan agertzen bada ere, oso sektore gutxitan da balore-tituluari buruzkoan bezain nabaria; izan ere, hainbatetan salatu da haren ia ehun urteko erregulazioa, dokumentu horiei gehitutako kredituak behar bezala babesteko erabilgarria ez izateagatik.

Merkataritza Kodearen II. liburuaren X. tituluan bildutako kanbio-letraren erregulazioa Frantziako homonimotik dator zuzenean; hura aldarrikatu zenean, kanbio-letrari buruzko legearen ikuskera instrumentala nagusia zen Frantziako Merkataritza Kodean eta negozio kausalaren gorabehera guztiek ikuskera horri eragiten zioten zuzenean. Ikuskera hori ez dator bat gaur egungo trafiko juridikoaren beharrizanekin, argi eta garbi; izan ere, tituluen zirkulazioa ezin da egon kredituen lagapen hutsaren araubidearen pean. Urritasun horiek zuzenean lotuta daude kanbio-zordunak aurkez ditzakeen salbuespenen sistemari. Prozedura Zibilaren Legea Merkataritza Kodearen aurrekoa izateak zigor-arloko arazoa sortu du; hala ere, haren konponbidea titulu horien araubide juridiko substantiboaren erabakigarria da. Bestela esanda: hartzen den salbuespen-araubidearen araberakoa izango da letraren konfigurazio kausalistak irautea edo tituluaren abstrakziorako joera hastea.

 

II. Hala ere, urritasun horiek ez dira proposatutako erreformaren faktore erabakigarri bakarra. Izan ere, urritasun horiei gehitu behar zaie, Merkatu Komunak funtzionatzeko behar den neurrian, legedi nazionalak hurbiltzeko zehaztutako asmoa gauzatzen laguntzen ari diren estatuen multzora Espainia gehitzeko borondate politikoa.

Asmo hori Europako Ekonomia Erkidegoa eratu zuen Erromako Itunaren 3.h) artikuluan aipatzen da, adibidez, Jakina da Merkataritza Zuzenbideak historikoki unibertsaltasuna aldarrikatu duela, herrien eta estatuen arteko mota guztietako harremanek gaur egun daukaten arintasun-maila eskuratu baino askoz lehenago. Egia esan, antzeko sistema politikoak dauzkaten eta, aldi berean, antolaketa ekonomikoko antzeko sistemak aitortzen dituzten estatuen arteko enpresa-trukeak eskatzen du erregulazio homogeneoak egotea erakunde askotan.

Erakunde-ingurune komunaren kategorietako batek —borondatearen autonomia, alegia— sektore interesdunek askotan autoerregulaziora eta praktika negoziagarrien batasunera jotzea ekarri du. Baina autoerregulazioa egin ezin izan denean, estatuak eta nazioarteko erakundeak izan dira trafiko juridikoa egoki garatzeko behar diren erakundeen profil komunak areagotzen saiatu direnak. Kasu horietako bat kanbio-letrari, agindurako zor-agiriari eta txekeari buruzko antolamendua da, Genevako 1930eko ekainaren 7ko eta 1931ko martxoaren 19ko hitzarmenei atxikitako Lege Uniformeetan bildutakoa. Lege honek Genevako erregulazioa jasotzen du funtsean.

 

III. Genevako Legeen sistemaren aldeko aukera araudi horrek gure Merkataritza Kodearen aurrean daukan nagusitasunean oinarritzen da, batez ere.

Legeak dakartzan berritasunek hainbat agerpen dituzte: araututako tituluen betekizun formalak modu soilean mugatzen dira, eta indar handiz defendatzen da horiei gehitutako deklarazio bakoitzaren baliotasun orokorra, nahiz eta gainerako deklarazioetako batzuek akats baliogabetzaileen eragina jasotzen duten. Azken batean, kontua dokumentu horien zirkulazioa erraztea da, eskuratzailea, endosuen erregulartasun formalaz gain, bidezko deklarazio guztien berezko baliotasuna aztertzera behartu gabe. Era berean, praktikan agertzen diren hainbat egoera biltzen ditu, hala nola titulu zuriak (indarreko testuetan erregulaziorik ez daukatenak), benetan ez dagoen ordezkaritza alegatuta dokumentu horiek harpidetzea —arazo hori konpontzeko, gaur egun kanbio-letretatik kanpoko kategorietara jo behar da—, kontuan ordaintzeko txekea eta txeke ziurtatua edo adostua. Tituluaren betekizun formalak aipatzean, nabarmendu behar da kanbio-letran “balio-klausula”ren aipamena desagertu dela eta hori gaur egun indarreko sisteman nagusi den —baina ez bakarra— ikuskera kausalaren ageriko seinalea da.

Genevako testuen nagusitasun teknikoa nabarmena da Kanbio-letrari buruzko Legearen 17. artikuluan eta Txekeari buruzko Legearen 22. artikuluan, batez ere; Lege honen 20. eta 128. artikuluak artikulu horien imitazio zehatzak dira, hurrenez hurren. Horietan salbuespen-araubidea mugatzen da txarrerako eta soiltasun goraipagarriz, zerrenda tasatuetara jo behar izan gabe. Hori eta Merkataritza Kodearen indarreko 480. artikuluaren dikzio zorrotza, ehun urteko iraunaldian hainbat jurisprudentzia-zehaztasun jaso dituena, erabat ezberdinak dira.

Halaber, merezi du abalaren konfigurazioa bereziki aipatzea. Testua kanbio-deklarazio horren izaera juridikoari buruzko doktrina- eta jurisprudentzia-polemika amaitzen saiatzen da eta, horretarako, obligazio autonomo gisa definitzen du; hori baliozkoa izango da, formazko akatsak ez diren arrazoiengatik bermatutako obligazioa baliogabea den arren. Onartzeko —letraren kasuan— eta araututako hiru titulu motak ordaintzeko aurkezpenari buruzko arauek arlo hori lantzeko erabiltzen den malgutasuna agerian jartzen dute; nabarmendu behar da epeak luzatu direla, ikustean igorritako kanbio-letrak onartzeko eta, oro har, titulu horiek ordaintzeko aurkeztu ahal izateko.

 

IV. Lege uniformeek kanbio-hartzekodunaren jarrera juridikoa indartzeko ageriko asmoa daukate. Asmo hori Lege honetan islatzen da, aurkez daitezkeen salbuespenak egiteko prozesuan —haren izaera substantiboa nabarmentzeko jada aipatu dena— zein beste eremu batzuetan. Lehenik eta behin, nabarmendu behar da protesto-araubidea malgutasun handiz lantzen dela, horren ordez libratuen edo Konpentsazio Ganberaren deklarazioak erabiltzeko edo horiek desagerrarazteko aukera emanda. Era berean, berritasuna ere bada (behintzat araudi-formulazio gisa) bertan kanbio-letraren onartzailearen eta haren abal-emaileen obligazio zorrotza protestoaren edo antzeko deklarazioaren izaeraren mendean ez geratzea. Edukitzailearen bermea indartzeko funtsezko beste mekanismo bat kanbio-zordunen erabateko elkartasun pasiboa ezartzea da; pertsona horiek batera ala banan-banan salatu ahal izango dira, tituluan daukaten jarrera kontuan hartu gabe. Zordunaren egoera hobea zeharka ekarriko duten neurrien artean koka daiteke tituluetako bat ordaintzen ez denean uneko egoeraren arabera egokiagoa den berandutze-interesa ezartzea. Txekearen kasu zehatzerako, zigor-klausula bat ezarri da, libratuaren eskura fondoen hornidurarik izan gabe, txekea ematen duen igorlearen aurka joango dena. Kanbio-judiziorako prozedura-bide berriak edukitzailearen jarrera indartzeko joera daukaten neurriak osatzen ditu, baita Prozedura Zibilaren Legearen 1.429 artikuluaren erreforma ere, titulu betearazleen enuntziatuan zor-agiria eta txekea sartzeko. Azkenean, Legeak bi kapitulu erabiltzen ditu, legeen gatazkatik datozen arazoak konpontzeko.

 

V. Ezin da ukatu gaur egun gure gizartean kanbio-letra inguratzen duen izen galtze erlatiboa; egia da jarrera hori ez datorrela jada erakutsi diren araudi-urritasunetatik bakarrik, ezta nagusiki ere. Gure ekonomiak daukan egoera kritikoa, kanbio-letraren kontsumoko ondasun eta zerbitzuen merkatuko zein finantza-merkatuko erabilera neurrigabea eta zigor-arloko lege zaharkituak ez dira estatistikek erakusten duten ordaingabeen kopuru handi-handitik kanpoko faktoreak. Lege berria zorrotza da zordunarekin eta izen galtze hori sortzen lagundu duten erabilera zehatz batzuk aldatu nahi ditu, antolamendu juridikoan eta enpresa-bizitzaren funtsezko balioetako batean —fede onean, alegia— konfiantza berrezarri nahian. Lege honek ezartzen duen araudi juridikoa erabat beharrezkoa eta komenigarria da eta ez du eragozten, bidezko azterlanak egin ondoren eta inguruabar ekonomiko eta sozialek hala eskatzen dutenean, lege-testu osagarri eta espezifikoa egitea; testu horrek kontsumitzaileek eta erabiltzaileek egiten dituzten letretarako eraendu behar duten arauak ezarriko lituzke. Europako beste herrialde batzuetako antolamendu juridikoen orientazio ezberdinek eta arlo horretan araudi uniformerik ez egoteak gomendatzen dute Lege honetan haren behin betiko erregulazioa ez sartzea, hori une egokian egin ahal eta behar izatearen kalterik gabe.